સૈન્ય બળમાં આશરે 335 સૈનિકો (તેમાંથી 75 ઘોડેસવાર) હતા
કાઠિયાવાડના હાલાર વિસ્તારમાં, મચ્છુ નદીના વળાંકે (વાંકા = વળાંક, નેર = નદી) વસેલું વાંકાનેર રજવાડું એક એવું રાજ્ય છે જે વીરતા, વિકાસ અને જાહોજલાલીની અદ્ભુત વાર્તા કહે છે. ઈ.સ. 1602 માં ધ્રાંગધ્રા (હળવદ)ના રાય ચંદ્રસિંહજીના પૌત્ર રાજ સરતાનજી (સુલતાનજી) એ જામ લાખોજી નવાનગરની મદદથી સ્થાનિક મહિયા અને બાબરિયા કુળોને હરાવીને આ રાજ્યની સ્થાપના કરી અને મહારાણાનો ખિતાબ ધારણ કર્યો. આમ ઝાલા રાજપૂત વંશની વરિષ્ઠ શાખા અહીં ફૂલી-ફલી. રાજ્યનું મુખ્ય નામ જ નદીના વળાંક પરથી પડ્યું, જે વ્યૂહાત્મક અને સુંદર સ્થાન હતું.
રાજ્યનો વિસ્તાર આશરે 1,075 ચો. કિમી. (415 ચો. માઈલ) હતો, જેમાં મોટાભાગે પહાડી અને પર્વતીય વિસ્તારો આવેલા હતા. 1931ની વસ્તી લગભગ 44,259 હતી. બ્રિટિશ કાળમાં તે 11-ગન સલામીનું મહત્વનું રજવાડું હતું અને કાઠિયાવાડ એજન્સી હેઠળ આવતું હતું. આવક મુખ્યત્વે ખેતી, કરવસૂલી અને અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી, જે અમરસિંહજીના સમયમાં લગભગ 5 લાખ રૂપિયા વાર્ષિક પહોંચી હતી. અમરસિંહજીએ 50 થી વધુ નવા ગામો વસાવ્યા હતા, જેથી રાજ્યની સમૃદ્ધિમાં વધારો થયો.
રજવાડાના અનેક શાસકોમાં કેપ્ટન HH મહારાણા રાજ શ્રી સર અમરસિંહજી બાનેસિંહજી (1879-1954), જેને લોકો પ્રેમથી ગંગુભા અથવા ગંગુભા બાપુ કહેતા, સૌથી પ્રસિદ્ધ અને પ્રજાવત્સલ રાજા ગણાય છે. માત્ર બે વર્ષની ઉંમરે 1881 માં ગાદી સંભાળી અને લગભગ 73 વર્ષ સુધી શાસન કર્યું. રાજકુમાર કોલેજ, રાજકોટમાં અભ્યાસ કર્યો, વિદેશ પ્રવાસ કર્યા અને 1899 માં પૂર્ણ સત્તા મેળવી. તેમણે ખુદ રાજ્યના વિકાસ માટે અનેક કાર્યો કર્યા.
તેમના શાસનનો સૌથી પ્રસિદ્ધ અને લોકમુખે આજે પણ ગવાતો પ્રસંગ છે 1900નો છપ્પનિયો દુકાળ. આ કરુણ કાળમાં જ્યારે આખો સૌરાષ્ટ્ર ભૂખ અને તરસથી તડપતો હતો, ત્યારે અમરસિંહજીએ ઉદાર રાહત કાર્યો કર્યા. લોકોને અનાજ, પાણી અને રોજગાર આપી અનેક જીવન બચાવ્યા. દુકાળની પુનરાવૃત્તિ ન થાય તે માટે તેમણે જસવંતનગર (વડસર) અને વિનયસાગર (મેસરિયા) નામના બે વિશાળ સિંચાઈ તળાવો બાંધ્યા. લોકમુખે આજે પણ કહેવાય છે કે “ગંગુભા બાપુએ દુકાળને પણ હરાવી દીધો.” આ તળાવો આજે પણ વાંકાનેરની માટીને ફળદ્રુપ બનાવે છે અને રાજાની દાનવીરતા-દૂરદ્રષ્ટિની વાર્તા કહે છે.
અમરસિંહજીએ પ્રાથમિક શિક્ષણ મફત કર્યું, સ્કોલરશિપ આપી, સૌરાષ્ટ્રની પ્રથમ ખેડૂત સહકારી બેંક સ્થાપી, ખેતી, ડેરી અને કાપડ ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહન આપ્યું. ગામ સ્વ-સરકાર, કર્મચારીઓ માટે પેન્શન, પોલીસ સુધારા અને મજબૂત વ્યવસ્થા ઊભી કરી. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં રાજ્યના સંસાધનો અને પોતે સેવા આપીને કેપ્ટનનો ખિતાબ મેળવ્યો. તેમણે ઉત્તમ ક્વોલિટીના કાઠિયાવાડી ઘોડાઓનું પ્રજનન કેન્દ્ર પણ ચલાવ્યું, જેની સરકારી અધિકારીઓએ પ્રશંસા કરી હતી.
તેમની રાણીઓમાં ગુલાબકુંવરબા (શાહપુરા), દેવકુંવરબા (રાજકોટ), પદ્મરાજકુંવરબા (માંડવા) અને ફૂલકુંવરબા (વળા) હતી. યુવરાજ પ્રતાપસિંહજી અમરસિંહજી (1907-2007) ઉત્તરાધિકારી બન્યા. અન્ય સંતાનોમાં દિગ્વિજયસિંહજી, રણજીતસિંહજી (ડૉ. એમ.કે. રણજીતસિંહ) વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. વર્તમાનમાં પરિવારના કેસરીસિંહજી જેવા વારસદારો રણજીત વિલાસ પેલેસ સાથે જોડાયેલા છે.
રણજીત વિલાસ પેલેસ તેમની જાહોજલાલી અને સ્થાપત્ય કળાનું અદ્ભુત પ્રતીક છે. 1907 માં શરૂ થયેલા અને 1914 માં પૂર્ણ થયેલા આ મહેલનો પાયો નવાનગરના જામસાહેબ રણજીતસિંહજી (ક્રિકેટર-રાજકુમાર અને અમરસિંહજીના ઘનિષ્ઠ મિત્ર) એ નાખ્યો હતો. ગઢિયો હિલ પર આવેલો આ મહેલ મચ્છુ નદી અને શહેરને જોવે છે. વેનેશિયન-ગોથિક, મુઘલ, રાજપૂત, ઇન્ડો-સારાસેનિક અને મોરિશ શૈલીનું અનોખું મિશ્રણ — જેમાં જરોખા, ઘુમ્મટ, ક્લોક ટાવર અને આર્ચીસ છે. 225 એકરમાં ફેલાયેલા આ સ્થળે વિન્ટેજ કારો (જેમ કે 1921 ની રોલ્સ રોયસ), કાઠિયાવાડી ઘોડાઓના સ્ટેબલ, શિકાર ટ્રોફીઓનો વિશાળ સંગ્રહ અને યુરોપીયન ફર્નિચર છે. અમરસિંહજીએ પાંચ મહેલો અને અનેક હવેલીઓ બાંધી, જેમાં રોયલ ઓએસિસ (હવે હેરિટેજ હોટેલ), ઝનાના પેલેસ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. 2001 ના ભૂકંપમાં નુકસાન થયું હતું, પરંતુ તેની ભવ્યતા અકબંધ છે.
સૈન્ય બળમાં આશરે 335 સૈનિકો (તેમાંથી 75 ઘોડેસવાર) હતા. સ્થાપના વખતે સ્થાનિક લડાઈઓ થઈ, પરંતુ બ્રિટિશ કાળમાં મુખ્યત્વે આંતરિક વ્યવસ્થા અને સહાયક ભૂમિકા રહી. 15 ફેબ્રુઆરી 1948 માં છેલ્લા શાસકે ભારતમાં વિલીનીકરણની સંધિ પર સહી કરી.
આજે પણ રણજીત વિલાસ પેલેસ અને રોયલ ઓએસિસ પ્રવાસીઓને આકર્ષે છે. વાંકાનેર રજવાડું માત્ર એક રાજ્ય નહીં, પરંતુ સૌરાષ્ટ્રના ઇતિહાસમાં વિકાસ, વીરતા, દાન, ઘોડસવારી, શિકાર અને રાજપૂત જાહોજલાલીનું જીવંત પ્રતીક છે. ગંગુભા બાપુની દુકાળ-રાહત અને તળાવોની વાર્તાઓ આજે પણ વાંકાનેરની માટીમાં ગુંજે છે અને નવી પેઢીને પ્રેરણા આપે છે.
-સુઘા બાપોદરા