ભારતમાં સર્વપ્રથમ ખેડૂત સહકારી બેંકની સ્થાપના કરી હતી
બે વર્ષના બાળ અમરસિંહજીને વાંકાનેરની રાજગાદી સોંપવામાં આવી હતી
છપ્પનિયા દુષ્કાળ વખતે જસવંતનગર (વડસર) અને વિનયસાગર (વિનયગઢ) તળાવોનું નિર્માણ કરાવ્યું
ઝાલાવાડની ઐતિહાસિક ભૂમિ પર આવેલું વાંકાનેર રજવાડું કાઠિયાવાડના ૧૧ તોપોની સલામી ધરાવતા પ્રગતિશીલ અને સમૃદ્ધ રાજ્યોમાં અગ્રગણ્ય સ્થાન ધરાવતું હતું. આ ભવ્ય રાજ્યની સ્થાપના ઈ.સ. ૧૬૦૫ (કેટલાક સ્ત્રોતો અનુસાર ૧૬૨૦) માં ધ્રાંગધ્રા-હળવદના મહારાણા ચંદ્રસિંહજીના પૌત્ર રાજ સરતાનજી દ્વારા કરવામાં આવી હતી. મચ્છુ નદીના વળાંક (વાંકા) અને પહાડોની હારમાળા (નેર) ની વચ્ચે વસેલું હોવાને કારણે આ પ્રદેશ ‘વાંકાનેર’ તરીકે જગવિખ્યાત થયો. આશરે ૧,૦૭૫ ચોરસ કિલોમીટર (૪૧૫ ચોરસ માઈલ) ના મુખ્યત્વે પર્વતીય ભૌગોલિક ક્ષેત્રફળમાં ફેલાયેલા આ રાજ્યની વસ્તી ઈ.સ. ૧૯૩૧ની જનગણના મુજબ આશરે ૪૪,૨૫૯ જેટલી હતી, જેમાં ૯૯ થી વધુ સમૃદ્ધ ગામોનો સમાવેશ થતો હતો. બ્રિટિશ કાળ દરમિયાન અહીં સત્તાવાર ચલણ તરીકે બ્રિટિશ ઇન્ડિયન રૂપિયાનો ઉપયોગ થતો હતો. રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થા અત્યંત મજબૂત હતી, જે મુખ્યત્વે ઉન્નત કૃષિ, ડેરી ઉદ્યોગ, કાપડ મિલો (ટેક્સટાઈલ), પ્રખ્યાત પોટરી (સિરામિક્સ), નળિયાં (ટાઈલ્સ) અને આધુનિક કૃષિ સાધનોના ઉત્પાદન પર નિર્ભર હતી.
આ પ્રભાવશાળી રાજવંશના સૌથી તેજસ્વી અને આધુનિક યુગના ઘડવૈયા એટલે રાજા ઠાકોર સાહેબ કેપ્ટન સર અમરસિંહજી બનેસિંહજી ઝાલા (ગંગુભા). તેમનો જન્મ ૪ જાન્યુઆરી ૧૮૭૯ ના રોજ વાંકાનેર મુકામે થયો હતો. તેમના પિતા મહારાણા રાજ સાહેબ બનેસિંહજી જસવંતસિંહજીએ ઈ.સ. ૧૮૪૨થી ૧૮૮૧ સુધી અત્યંત કુશળતાપૂર્વક શાસન કર્યું હતું અને તેમની માતા રાજમાતા જાંબા કુંવરબા હતાં. માત્ર બે વર્ષની અત્યંત નાની વયે, ૨૫ જૂન ૧૮૮૧ના રોજ પિતાના અકાળ અવસાનને કારણે, બાળ અમરસિંહજીને વાંકાનેરની રાજગાદી સોંપવામાં આવી હતી. રાજાની બાલ્યાવસ્થાને કારણે રાજ્યનો વહીવટ બ્રિટિશ રાજકીય એજન્સીના સુપરવિઝન હેઠળ મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેમનું પ્રારંભિક શિક્ષણ અને ઘડતર રાજકોટની પ્રતિષ્ઠિત રાજકુમાર કોલેજમાં થયું, જ્યાં તેઓ પ્રખ્યાત શિક્ષણવિદો ચેસ્ટર મેકનાગ્ટન અને સી.ડબ્લ્યુ. વેડિંગ્ટનના અંગત માર્ગદર્શન હેઠળ રહ્યા હતા. પોતાની અસાધારણ બુદ્ધિપ્રતિભા અને છટાના કારણે તેમણે અંગ્રેજી વક્તૃત્વ માટેનો પ્રતિષ્ઠિત ‘ફર્ગ્યુસન ગોલ્ડ મેડલ’ જીત્યો હતો. ઉચ્ચ અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ તેમણે ભારત અને સિલોન (વર્તમાન શ્રીલંકા)ના મુખ્ય ઔદ્યોગિક અને સાંસ્કૃતિક શહેરોનો શૈક્ષણિક પ્રવાસ કર્યો, અને ત્યારબાદ ઈંગ્લેન્ડ તેમજ પેરિસની મુલાકાત લઈને વૈશ્વિક શાસન પદ્ધતિઓનો અનુભવ મેળવ્યો. આ વ્યાપક અનુભવ બાદ, ૧૮ માર્ચ ૧૮૯૯ના રોજ તેમને વાંકાનેર સ્ટેટની સંપૂર્ણ વહીવટી અને શાસન સત્તાઓ સુપરત કરવામાં આવી હતી.
સર અમરસિંહજીના લગ્નજીવન અને વંશવેલાની વાત કરીએ તો, તેમણે રાજ્યની ગરિમા અને રાજદ્વારી સંબંધોને મજબૂત કરવા ચાર લગ્ન કર્યા હતા. તેમના પ્રથમ લગ્ન ઈ.સ. ૧૮૯૬ માં શાહપુરાના રાજા નાહરસિંહજીના પુત્રી ગુલાબ કુંવરબા સાથે થયા હતા. ત્યારબાદ તેમના બીજા લગ્ન રાજકોટના ઠાકોર સાહેબ બાવાજીરાજ મેહરમાનસિંહજીના પુત્રી દેવકુંવરબા સાથે, ત્રીજા લગ્ન માંડવા સ્ટેટના પદ્મરાજકુંવરબા સાથે અને ચોથા લગ્ન વાલા સ્ટેટના ઠાકોર વખતસિંહજી મેઘરાજજીના પુત્રી ફૂલ કુંવરબા સાથે થયા હતા. તેમના આ ભવ્ય પરિવારમાં ગાદીવારસ યુવરાજ પ્રતાપસિંહજી અમરસિંહજી (જન્મ ૧૯૦૭), મહારાજકુમાર ચંદ્રભાનુસિંહજી અને મહારાજકુમાર રસિકકુમારસિંહજી જેવા પરાક્રમી પુત્રો અને મયુર્ભંજ સ્ટેટના મહારાજા સાથે પરણેલા પુત્રી તખ્તકુંવરબા સહિત અન્ય સંતાનોનો સમાવેશ થતો હતો, જેમણે આગળ જતાં વાંકાનેરનું નામ રોશન કર્યું.
મહારાણા અમરસિંહજી માત્ર શાસક જ નહીં, પરંતુ સ્થાપત્ય કલાના પરમ ઉપાસક અને પ્રગતિશીલ દ્રષ્ટા હતા. તેમણે ઈ.સ. ૧૯૦૭ થી ૧૯૧૪ દરમિયાન નવાનગરના પ્રખ્યાત જામસાહેબ રણજીતસિંહજીના વરદહસ્તે ખાતમુહૂર્ત કરાવીને ભવ્ય ‘રણજીત વિલાસ પેલેસ’નું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. આ આલીશાન મહેલ ગોથિક, વિક્ટોરિયન, મુઘલ, રાજપૂત અને ડચ સ્થાપત્ય શૈલીના અદભુત સમન્વયનું જીવંત ઉદાહરણ છે, જે આશરે ૨૨૫ એકરના વિશાળ પરિસરમાં ફેલાયેલો છે અને જ્યાં આજે પણ મૂલ્યવાન વિન્ટેજ કારો, શાહી ઘોડાઓ અને ભવ્ય બંગલાઓનો અણમોલ સંગ્રહ જોવા મળે છે. પ્રજાકલ્યાણને સર્વોપરી ગણતા આ રાજાએ ભારતમાં સર્વપ્રથમ ‘ફાર્મર્સ કો-ઓપરેટિવ બેંક’ (ખેડૂત સહકારી બેંક) ની સ્થાપના કરી હતી. તેમણે પોતાના રાજ્યમાં મફત અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ, તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓ માટે ઉચ્ચ અભ્યાસની સ્કોલરશિપ, આધુનિક હોસ્પિટલો, ડેરી ઉદ્યોગ અને કાપડ ઉદ્યોગનો વિકાસ કર્યો હતો. સ્થાનિક સ્વરાજ્યને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેમણે ‘વિલેજ સેલ્ફ-ગવર્નમેન્ટ’ (ગ્રામ પંચાયત પ્રણાલી), સરકારી કર્મચારીઓ માટે પેન્શન યોજના અને સુવ્યવસ્થિત પોલીસ સુધારાઓ લાગુ કર્યા હતા. ઈ.સ. ૧૯૦૦ના કુખ્યાત છપ્પનિયા દુષ્કાળ વખતે તેમણે પ્રજા માટે મોટા પાયે રાહત કાર્યો શરૂ કરાવીને પાણીની તંગી નિવારવા માટે જસવંતનગર અને વિનયસાગર જેવા વિશાળ તળાવોનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશ આર્મીને સક્રિય સહયોગ આપવા બદલ તેમને માનદ ‘કેપ્ટન’નો રેન્ક આપવામાં આવ્યો હતો. તેઓ ઘોડાના પ્રજનન, બેડમિન્ટન, ક્રિકેટ, સચોટ નિશાનેબાજી (માર્ક્સમેનશિપ), મોટરિંગ અને એરક્રાફ્ટ ઉડાડવાના અત્યંત શોખીન હતા.
રાજા અમરસિંહજીએ શિક્ષણના પ્રસાર માટે ‘અમરસિંહજી હાઈસ્કૂલ’ જેવી નામાંકિત શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને જાહેર ઈમારતો સ્થાપી હતી, જ્યારે તેમના પુત્ર દ્વારા ૧૯૫૧ માં વાંકાનેર ક્લોથ મિલ્સને વધુ આધુનિક બનાવવામાં આવી હતી. દિલ્હી દરબારમાં સક્રિય હાજરી અને ઈ.સ. ૧૯૩૧ માં તેમની સત્તાના ૫૦ વર્ષ પૂર્ણ થવા પર ઉજવાયેલી ભવ્ય ‘ગોલ્ડન જ્યુબિલી’ તેમના ગૌરવશાળી શાસનની સાક્ષી પૂરે છે. પ્રજા પ્રત્યે અત્યંત દયાળુ અને ન્યાયપ્રિય હોવાને કારણે પ્રજાના હૃદયમાં તેમનું સ્થાન બહુ ઊંચું હતું. ઈ.સ. ૧૯૪૭માં ભારત આઝાદ થયું ત્યારે કોઈ પણ પ્રકારના સંઘર્ષ વિના તેમણે દેશહિતમાં વાંકાનેર સ્ટેટનું ભારતીય સંઘમાં વિલીનીકરણ કરી દીધું હતું. લોકપ્રિય અને દીર્ઘદ્રષ્ટા એવા આ રાજર્ષિનું અવસાન થયું હતું. કાઠિયાવાડના ઇતિહાસમાં સ્વાયત્તતા જાળવી રાખનાર અને સ્વતંત્રતા પછી રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં સીમલેસ યોગદાન આપનાર વાંકાનેર રજવાડું અને મહારાણા અમરસિંહજીની પ્રગતિશીલ વિચારસરણી, અદભુત આર્કિટેક્ચર અને અજોડ પ્રજા કલ્યાણના કાર્યો આજે પણ ઇતિહાસના પાને સુવર્ણ અક્ષરે અંકિત છે. -સુધા બાપોદરા…